सन् २०२५ को विश्व राजनीति र द्वन्द्व अवस्थालाई समग्र रूपमा हेर्दा, यो वर्षलाई अनिश्चितता, शक्ति-सङ्घर्ष र बहुपक्षीय व्यवस्थाको कमजोर परीक्षणकालकाे वर्षको रूपमा लिन सकिन्छ । शीतयुद्धपछिको 'एकध्रुवीय' विश्व क्रमशः समाप्त हुँदै गएको र नयाँ किसिमको बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था अझै स्पष्ट रूपमा स्थापित हुन नसकेको अवस्थाको निरन्तरता २०२५ मा पनि देखियो।
विश्व राजनीतिमा सबैभन्दा प्रमुख प्रवृत्ति भनेको महाशक्तिहरूबिचको प्रतिस्पर्धा हो। अमेरिका अझै पनि सैन्य, प्रविधि र वित्तीय शक्तिमा अग्रस्थानमा रहँदै आएको छ, तर चीनको तीव्र आर्थिक तथा सामरिक विस्तारले शक्ति सन्तुलनलाई चुनौती दिइरहेको छ। यी दुई शक्तिबिच प्रत्यक्ष युद्ध नभए पनि व्यापार, प्रविधि, साइबर सुरक्षा, दक्षिण चीन सागर, ताइवान र वैश्विक आपूर्ति शृङ्खलामा प्रतिस्पर्धा तीव्र देखियो। २०२५ मा यो प्रतिस्पर्धा खुला युद्धभन्दा बढी रणनीतिक दबाब, गठबन्धन निर्माण र प्रभाव क्षेत्र विस्तारमा केन्द्रित रह्यो।
युरोपको राजनीतिमा भने युक्रेन युद्धको प्रभाव अझै गहिरो रूपमा देखियो। यो युद्ध केवल दुई देशबिचको मात्र नभई रुस र पश्चिमी गठबन्धन बिचको दीर्घकालीन शक्ति सङ्घर्षको प्रतीक बनेको छ। २०२५ मा युद्ध थामिने सङ्केतहरू कमजोर देखिए, बरु यसले युरोपको ऊर्जा नीति, रक्षा खर्च, र राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई अझ बलियो बनायो। रुस अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धका बाबजुद पनि रणनीतिक रूपमा अलग-थलग नपर्न चीन, इरान र ग्लोबल साउथका केही राष्ट्रतर्फ झुकिएको देखियो।
मध्यपूर्व २०२५ मा पनि स्थायी अस्थिरताको केन्द्र नै रह्यो। इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्व, गाजा सङ्कट, इरान पश्चिम तनाव, यमन र सिरियाका द्वन्द्वहरू पूर्ण रूपमा समाधान हुने दिशामा गएनन्। बरु यी द्वन्द्वहरूले धार्मिक, जातीय र भूराजनीतिक पक्षलाई मिसाएर अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई थप जटिल बनाइरहे। मध्यपूर्वमा ठुला शक्तिहरूको प्रत्यक्ष सैन्य संलग्नता कम देखिए पनि प्राेक्सी वारको स्वरूप अझै कायम रह्यो।
अफ्रिका र केही एसियाली क्षेत्रहरूमा द्वन्द्वको स्वरूप फरक तर गम्भीर रह्यो। अफ्रिकामा सैन्य कू, गृहयुद्ध, आतङ्कवादी समूहहरूको प्रभाव र कमजोर राज्य संरचनाले राजनीतिक स्थिरता चुनौतीमा पारिरह्यो। दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्व एसियामा भने प्रत्यक्ष युद्ध कम भए पनि सीमा विवाद, आन्तरिक असन्तोष, अल्पसंख्यक प्रश्न र ठुला शक्तिहरूको रणनीतिक प्रभाव स्पष्ट देखिन थाल्यो।
२०२५ को विश्व राजनीतिमा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको लोकतन्त्र र अधिनायकवाद बिचको वैचारिक सङ्घर्ष हो। केही देशहरूमा चुनाव, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकार कमजोर हुँदै गएको देखियो। अर्कोतर्फ, लोकतान्त्रिक मुलुकहरूभित्र पनि राजनीतिक ध्रुवीकरण, राष्ट्रवाद र आप्रवासन-विरोधी भावना बढ्दै गयो। यसले विश्व राजनीतिलाई 'मूल्य र सिद्धान्त' भन्दा पनि 'हित र शक्ति' केन्द्रित बनाएको अनुभूति दिलायो।
द्वन्द्वको परम्परागत सैन्य स्वरूपसँगै २०२५ मा साइबर युद्ध, सूचना युद्ध र आर्थिक दबाब अत्यन्त महत्वपूर्ण बने। कुनै देशमाथि आक्रमण गर्न अब ट्यांक र मिसाइल मात्र प्रयोग हुँदैन, डाटा, प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र अर्थतन्त्र नै युद्धको नयाँ मैदान बने। यसले युद्ध र शान्तिको सीमा झन् धुम्म बनाइदिएको छ।
सन् २०२५ को विश्व राजनीति स्थिरता भन्दा संक्रमणकालीन अवस्थामा रहेको देखिन्छ। ठुला द्वन्द्वहरू समाधानभन्दा लम्बिँदै गएका छन्, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था अपेक्षाकृत कमजोर देखिएका छन्, र विश्व नेतृत्वमा स्पष्ट नैतिक वा रणनीतिक दिशा अभाव महसुस हुन्छ। यो अवस्था साना तथा विकासोन्मुख देशहरूका लागि अवसर र जोखिम दुवै बोकेको छ सन्तुलित कूटनीति, राष्ट्रिय हितको स्पष्टता र बहुपक्षीय संलग्नता अब झन् आवश्यक बनेको छ।
दक्षिणा एसियाकाे अवस्था
सन् २०२५ मा दक्षिण एसियाको अवस्थालाई समग्र रूपमा हेर्दा, यो क्षेत्र प्रत्यक्ष युद्धभन्दा कम तर दीर्घकालीन अस्थिरताबाट मुक्त हुन नसकेको देखिन्छ। दक्षिण एसिया विश्वकै सबैभन्दा जनसंख्या घनत्व भएको, युवा शक्ति धेरै भएको र भूराजनीतिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र हो । यही कारण यहाँको राजनीति आन्तरिक सङ्कट, छिमेकीबीचको अविश्वास र ठुला शक्तिहरूको प्रभावबीच अल्झिएको देखियो।
भारत २०२५ मा पनि दक्षिण एसियाको केन्द्रीय शक्ति नै रह्यो। आर्थिक वृद्धि, सैन्य क्षमता र कूटनीतिक सक्रियताका कारण भारतले आफूलाई क्षेत्रीय नेता मात्र नभई विश्व शक्तिको दाबेदारका रूपमा प्रस्तुत गरिरह्यो। तर आन्तरिक रूपमा भने सामाजिक ध्रुवीकरण, अल्पसङ्ख्यक प्रश्न, संघीय संरचनाभित्रको असन्तुलन र राजनीतिक राष्ट्रवादले चुनौती कायमै राख्यो। भारत-चीन सम्बन्धमा खुला युद्ध नभए पनि सीमा क्षेत्रमा अविश्वास र रणनीतिक प्रतिस्पर्धा जारी रह्यो, जसको प्रभाव सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा परोक्ष रूपमा देखियो।
पाकिस्तान २०२५ मा पनि राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक संकटबाट पूर्ण रूपमा उकासिन सकेन। सत्ता परिवर्तन, सेना र नागरिक नेतृत्वबीचको शक्ति द्वन्द्व, मुद्रास्फीति र ऋण संकटले देशलाई दबाबमा राख्यो। भारतसँगको सम्बन्ध औपचारिक रूपमा शान्त देखिए पनि कश्मीर मुद्दा र आपसी अविश्वासले वास्तविक सुधार हुन दिएन। पाकिस्तानको आन्तरिक कमजोरीले दक्षिण एसियामा क्षेत्रीय सहयोगभन्दा पनि सुरक्षा चिन्ता बढाएको देखियो।
बंगलादेशमा २०२५ मा आर्थिक पक्ष तुलनात्मक रूपमा सकारात्मक देखिए पनि राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र लोकतान्त्रिक अभ्यासमाथि प्रश्न उठिरह्यो। चुनाव, विपक्षीको भूमिका र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताबारे आलोचना भइरहे पनि देशले आफूलाई क्षेत्रीय उत्पादन र आपूर्ति शृङ्खलामा मजबुत बनाउने प्रयास जारी राख्यो।
श्रीलङ्काले पछिल्ला वर्षको गम्भीर आर्थिक सङ्कटपछि २०२५ मा केही संरचनागत सुधार र स्थिरताको प्रयास देखायो। तर जनताको जीवनस्तर, ऋण, र राजनीतिक विश्वास पुनःस्थापना गर्न समय लाग्ने स्पष्ट भयो। श्रीलङ्काको अनुभवले दक्षिण एसियामा कमजोर शासन र आर्थिक अव्यवस्थाले कति गहिरो सामाजिक सङ्कट निम्त्याउन सक्छ भन्ने पाठ दिइरह्यो।
नेपाल, भुटान र माल्दिभ्स जस्ता साना राष्ट्रहरूको अवस्था भने असन्तुलनको राजनीतिमा निर्भर रह्यो। नेपालजस्ता देशहरूमा राजनीतिक संक्रमण, सरकारको स्थायित्वको प्रश्न र आर्थिक आत्मनिर्भरता ठूलो चुनौती रह्यो। भारत र चीनजस्ता छिमेकी शक्तिबिच सन्तुलित कूटनीति अपनाउनु अनिवार्य बन्दै गयो। भुटान र माल्दिभ्सले पनि सुरक्षा, वातावरणीय जोखिम र परनिर्भरताको प्रश्नसँग जुधिरहनुपर्‍यो।
दक्षिण एसियाको समग्र समस्याको मूल जड भने क्षेत्रीय सहयोगको कमजोर अवस्था हो। सार्कजस्ता क्षेत्रीय संयन्त्रहरू प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न सकेनन्। आपसी अविश्वास, विशेषगरी भारत–पाकिस्तान तनावले क्षेत्रीय एकताको सम्भावनालाई निरन्तर अवरुद्ध गरिरह्यो। फलस्वरूप, दक्षिण एसिया विश्वका अन्य क्षेत्रको तुलनामा कम एकीकृत र बढी विभाजित देखियो।
दक्षिण एसियामा गरिबी, बेरोजगारी, जलवायु परिवर्तन, आप्रवासन, धार्मिक-जातीय राजनीति र बाह्य शक्तिको प्रभाव भविष्यका सम्भावित द्वन्द्वका बीउका रूपमा देखिन थाले। यसले देखाउँछ कि दक्षिण एसियाको चुनौती बन्दुकभन्दा बढी शासन, विश्वास र सहकार्यको अभाव हो।
समग्र निष्कर्षमा, २०२५ मा दक्षिण एसिया न त पूर्ण रूपमा अस्थिर भयो, न त दीर्घकालीन स्थिरताको दिशामा ठोस छलाङ मार्न सक्यो। यो क्षेत्र अझै पनि संभावना र संकटको बिचको संक्रमणकालीन अवस्थामा उभिएको छ।